Водгук на кнігу

У глыбінях Віліі

Сёлета ў мінскім выдавецтве “Кнігазбор” выйшла цікавая кніга “Пра Вяллю, рыбу і рыбалку”. Аўтар і ўкладальнік – вілейскі краязнаўца, вандроўнік, аматар рыбнай лоўлі, урач па адукацыі Міхаіл МІХАЛЕВІЧ. Першая прэзентацыя кніжкі прайшла ў Вілейцы і была прымеркаваная да 160-годдзя слыннай экспедыцыі графа Канстанціна Тышкевіча. Гэта літаратурна-мастацкае выданне стала чарговым літаратурным помнікам Віліі – сёмай па працягласці рацэ Беларусі. Рацэ, якой пашчасціла трапіць у грунтоўную манаграфію ХІХ стагоддзя, выдадзеную ў Дрэздане. Да гэтага былі створаны падобныя апісанні толькі трох рэк: Дуная, Рэйна і Тэмзы.

Кнігі бываюць розныя не толькі па прыналежнасці да літаратурнага жанру, але і па форме падачы матэрыялу. Прыёмы і метады, што выкарыстоўвае аўтар кнігі “Пра Вяллю, рыбу і рыбалку”, у сваім імкненні да лаканічнасці і дакладнасці часта блізкія да стэнаграфіі, хаця і без адпаведных скарачэнняў. Ва ўступным слове Міхаіл Міхалевіч спрабуе абмяжаваць кола сваіх чытачоў толькі рыбакамі-аматарамі, краязнаўцамі, асобнымі вандроўнікамі, неабыякавымі да гісторыі роднага краю. Нават для прыцягнення ўвагі жанчын засяроджваецца толькі на прапановах некалькіх рэцэптаў рыбных страў. Пакінем на сумленні аўтара яго меркаванні, сумненні і гендарныя хібы ды распачнем чытанне, паглыбляючыся ў часы нядаўнія і досыць аддаленыя.

Нездарма лічыцца, што найлепшыя апавядальнікі і фантазёры – паляўнічыя ды рыбакі. Бо найчасцей кіруе ўчынкамі гэтых людзей не смага спажывы, а ў большай меры рамантыка, любоў да прыроды і жаданне адчуць сябе яе істотнай часцінкай. Міхаіл Міхалевіч у сваім перасказе ўсяго пачутага занатаваў толькі фактычны матэрыял, не пакінуўшы месца фантазіям, хіба што зусім крыху. А “рэцэнзентамі” яго даследаванняў выступаюць аўтарытэтныя аўтары ранейшых выданняў пра Вілію – сам граф Канстанцін Тышкевіч і ліцвінскі пісьменнік-вілейчанін Ігнацій Ходзька. Менавіта да іх думкі, выкладзенай больш як сто пяцьдзясят гадоў таму, часцяком апелюе аўтар гэтых нататкаў. Своеасаблівы параўнальны аналіз таго, якая рака была ў часы Тышкевіча і якой стала цяпер, дае магчымасць меркаваць пра наступствы навукова-тэхнічнага прагрэсу для эклогіі і не толькі. Мяняўся светапогляд мясцовых жыхароў, род іх заняткаў, стаўленне да ракі. І пра ўсё гэта мы даведваемся фактычна з першакрыніц, з вуснаў віллянскіх рыбакоў.

Назва і прадмова да кнігі пададзены на беларускай мове, астатні ж тэкст або па-руску, або на так званай трасянцы, бо аўтар знарок хоча захаваць стылістыку апавядальнікаў, што таксама надае каларытнасці і аўтэнтычнасці.

Жывыя сведкі перамен, што адбываліся на берагах Віліі распавядалі Міхаілу Міхалевічу падчас яго вандровак і сплаваў пра разнастайнасць рачных рыб, пра спосабы лоўлі. У манаграфіі графа К. Тышкевіча рыбалоўству была прысвечана толькі адна глава, а Міхаіл Міхайлавіч уклаў цэлую кнігу на гэту тэму больш як на 180 старонках. Пачынаецца, дарэчы, аповед дакладнымі даведкамі пра сённяшні стан ракі. З іх даведваемся, што за 160 гадоў канчаткова зніклі тры віды рыб, пра якіх згадваў граф Тышкевіч: выразуб і прахадныя рыбы бялуга ды сіг. Многія віды рыб зніклі або іх колькасць катастрафічна скарацілася пасля будаўніцтва Вілейскага вадасховішча. Дарэчы, пра тое, як яно будавалася з пункту гледжання мясцовых жахароў, таксама можна прачытаць ва многіх успамінах.

Паміж згадак пра тыя ці іншыя віды рыб, пра прыстасаванні, якімі лепш іх лавіць і пра кулінарныя рэцэпты, нечакана-нягадана раптам ажывае голас тутэйшай жыхаркі, што прыгадае сапраўдную ранейшую назву сваёй вёскі і яшчэ некалькіх суседніх. З сумным гумарам раскажа, як з мужам “на рыбу ездзіла” ды атрымлівала шмат папрокаў ад яго, калі няправільна сеткі ставіла. Старажылы згадваюць, як у пасляваенны час да 20 кілаграмаў ласося лавілі, а рака літаральна кішэла рыбай: тут табе і шчупакі, і самы, і мянтузы, і карасі, і плоткі, і акуні, і ляшчы. Самыя вялікія самы пад Слабодкай былі. Дзе высокія берагі, там рыба цырта круцілася. А самая смачная рыба, па агульных меркаваннях “абарыгенаў”, звалася “свіння”. У некаторых вёсках звалі яе свінка, а на самай справе гэта бялуга. Праўда, вілейчанін Ігар Кіцікаў лічыць інакш. Ён бы паставіў у Вілейцы помнік судаку. Бо ў свой час рыба гэта была накшталт нарачанкага вугра – якія толькі мясцовыя праблемы не вырашаліся, дзякуючы ёй. Яго зямляк Аляксей Чарапан удакладняе, што судак прыйшоў у Вілію недзе напачатку 70-х з Нарачанскіх азёраў, дзе яго хацелі разводзіць.

Сваімі ўспамінамі падзяліліся жыхары вёсак Мамаі, Плёсы, Асіпавічы, Рабуні, Рыбчына. Трапілі ў гісторыю са сваімі аповедамі і смаргонцы: Мікалай Драмлюк і Сяргей Верамейчык з Залесся, Яня Марцішонак з Перавозаў, Станіслава Гіль з Данюшава, Ядзя Гваздовіч з Маркоўцаў, Ніна Кунавіч з Вайнідзенятаў, Анатоль Дагоцкі з Рыбакоў, Уладзімір Чартовіч з Мелі ды многія іншыя.

Трэці раздзел кнігі прысвечаны цалкам традыцыйным спосабам лоўлі рыбы на Віліі. Ад самага старажытнага і прымітыўнага да ўстройства запруд (пра што пісаў у сваёй манаграфіі яшчэ К. Тышкевіч) і да мяжуючых з браканьерствам спосабаў апісвае Міхаіл Міхалевіч з дапамогай сваіх добраахвотных рэспандэнтаў.

Прыдзірлівы крытык знойдзе да чаго прычапіцца ў кнізе “Пра Вяллю, рыбу і рыбалку”. Але нягледзячы на шматлікія, мякка кажучы, неадпаведнасці жанру, яна адшукае свайго ўдзячнага чытача, з цягам часу стане вельмі каштоўным творам і дакументам для навукоўцаў-даследчыкаў. Пакуль жа давайце проста пачытаем і атрымаем кожны сваё ў яе немудрагелістым змесце, шчырых і простых сведчаннях звычайных вясковых людзей і заўзятых аматараў рыбалкі.

Ала СТРАШЫНСКАЯ.

Фота аўтара.