Я НАРАДЗІЛАСЯ Ў КАЗЦЫ…

 

Я нарадзілася ў казцы. Яе насельнікі прыклалі шмат намаганняў, каб задаволіць маю дзіцячую смагу дзівосаў, каб загартаваць маю свядомасць ад наступстваў рэзкіх перападаў тэмпературы энтузіязму ў грамадстве, каб прышчапіць вакцынай народнага гумару мой густ, прывіўшы імунітэту трываласць супраць усяго нізкаякаснага, шкоднага для душы і псіхікі.

 

Казка існавала не на нейкай пэўнай тэрыторыі, а ў вымярэннях часу. Таму і мая малая радзіма – не гістарычная Віленшчына, працятая вірлівай Вяллёй, а паралельны свет, што існаваў па-над гэтымі тэрыторыямі з іх этнічнымі лучнасцямі, хутарамі, дзяржавамі. Цудоўны свет, нават Сусвет, маёй казачнай Бацькаўшчыны быў знітаваны сотнямі ручаёў, рачулак, рэк, што імкнуліся да сваёй сталіцы, - Вяллі, якая насамрэч выконвала ролю культурнага, эканамічнага, навуковага, гандлёвага цэнтра. Таму не было ў той краіне перыферый і правінцый, усе яе жыхары жылі ў сталіцы. Яны не мелі комплексаў непаўнацэннасці праз няправільнае вымаўленне, местачковае мысленне, абмежаванасць у сродках існавання. Яны ўсе былі самадастатковымі, багатымі, разумнымі. Пагадзіцеся, нідзе ў свеце вы не напаткаеце такога, каб сталіцай дзяржавы была рака. Толькі ў маёй казцы.

Жылі-былі мае прашчуры вілейчукі, вяллянчукі, віленчукі (назву можна абіраць у залежнасці ад прыпынку ў часе, на працягу якога яны ўпрыгожвалі казку вынікамі сваёй працы) асабліва не задумваліся над тым, наколькі правільна яны жывуць. Ёсць багаты ўраджай – правільна жылі, няма прыбытку – штось не даглядзелі. Хоць і верылі ў розных багоў ды бажкоў, містычных істот, але моцна на іх не разлічвалі. Спадзяваліся толькі на сваю руплівасць і дбайнасць. І кожны з іх быў сам чараўніком, лекарам, варажбітом.

Маёй зыбкай былі начоўкі з асінавага цурбана, аб які чорт зламаў свае рогі, калі каціўся з Лысай гары. Так казала бабуля Алена, татава маці, і яшчэ прыгаворвала: “Дзіця пястуй як яечка, пасі, як авечку, тады выйдзе чалавечка”. І частавала мяне перапечкамі з рамонкавай гарбатай. Іншы раз запарвала валошкі, чабор ці нейкія дужа духмяныя зёлкі, што сушыліся на гарышчы, куды лазіць дзецям забаранялася, бо там у цёмным куце жыў Дамавік, які “цікаўнай Нюшы адарваў вушы”. А пад вялікімі валунамі і кладкамі на рацэ хавалася Жалезная баба, яна люта ненавідзела дзяцей, таму тапіла тых, хто асмельваўся без мама-таты набліжацца да ракі. У лесе хаваліся на верхавінах дрэў гаёўкі –непаслухмяныя дзяўчаты, якіх павыганялі з хат у чым маці нарадзіла зняслаўленыя бацькі. Іх ахоўнікам стаў Лесавік. Калі я пыталася ў бабулі, як жа яны голыя зімовыя маразы перажываюць, то чула ў адказ чарговую байку пра пераўтварэнні гаёвак у пухляценькіх істот, якія скрозь ад пят да макаўкі пакрываліся зімой белым пухам. А зімняй раніцай, зірнуўшы за акно і ўбачыўшы апрануты ў белае футра лес, я, здаецца, бачыла сотні гаёвак.

За Вяллёй у дубовым лесе быў глыбокі яр. У ім хаваліся людзі з навакольных вёсак падчас ліхалеццяў. Мы з дзядулем Антосем там збіралі баравікі, і ён расказваў пра свет, што існуе за межамі нашай казкі. У тым свеце падчас мікалаеўскай вайны згубіліся браты і бацька бабулі Алены, а сам Антось быў моцна паранены і атручаны газамі, але выжыў і нават атрымаў георгіеўскія металічныя крыжы, якая бабуля грэбліва называла бразготкамі. Тата іншы раз браў мяне з сабой на рыбалку. Я ціха-ціха сядзела ў лодцы, каб мяне не чула Жалезная баба, якая сваёй жорсткай металічнай рукой магла схапіць мяне і зацягнуць у глыбокі вір. Хто ж мог тады ведаць, што праз пару гадоў жалезныя машыны прыйдуць на гэтыя берагі, каб распачаць будоўлю веку – Вілейска-Мінскую водную сістэму, зруйнуюць вёскі, затопяць наваколле вадасховішчам, бязлітасна разбураючы маю старажытную казку.

Два іншых персанажы маёй дзіцячай казкі жылі непадалёку. Бабуля Макрына і дзядуля Фядось маглі б паслужыць прататыпамі героеў меладрамы. Яна - дачка мясцовага каваля, ён – амаль паніч, атожылак збяднелай шляхты, ганарысты і амбіцыйны. Абвянчаліся насуперак волі бацькоў і пранеслі сваё каханне праз усё жыццё. Па сённяшніх мерках – казачная гісторыя. У іх маладзечанскай хаце я жыла з бацькамі першыя пяць гадоў свайго жыцця. Ці не таму на працягу наступнага дарослага жыцця часцяком вярталася думкамі ў той час і занатоўвала на чыстым аркушы чарговы ўспамін. Вось напрыклад такі пад назвай “Як я вясну гукала”.

“Дакладней было б назваць гэту публікацыю “Як я зіму праганяла”. Столькі дзесяцігоддзяў праляцела з той пары, а гэты момант майго ранняга дзяцінства яскрава ўрэзаўся ў памяць. Варта толькі пачуць ці прачытаць слова “грамніцы”, і ўспамінаецца заснежаны яблыневы сад, паркан у шапцы-наледзі набок, дзядулева хата, невялічкае акенца, настолькі невялічкае, што я і сёння не магу ўявіць, як у яго межах умясціліся твары ўсіх тагачасных жыхароў дома: дзядулі, бабулі, мамы, таты, дзядзькі Сяргея, дзядзькі Сашы, маіх стрыечных братоў і сёстраў? Гэты калектыўны партрэт, занатаваны недзе ў мазжачку, для мяне як найкаштоўны рарытэт, ці не самае першае ўсведамленне сябе на гэтым свеце. А яшчэ самае першае самасцвярджэнне сябе, як асобы артыстычнай, здольнай выклікаць хвалю станоўчых эмоцый. Гэта мянушка – Артыстка, надоўга замацавалася за мной, кожны раз нагадваючы пра той грамнічны эксперымент: прабежку басанож па снежным покрыве лютаўскай марознай раніцай.

А пачалося ўсё з дзядулевых жартаў. Трэба аддаць належнае творчаму патэнцыялу маіх продкаў, якія не проста ведалі шмат прыказак, прымавак, прыслоўяў, казак і міфаў, але і даволі слушна іх выкарыстоўвалі ў штодзённым жыцці. Вось і тым ранкам дзядуля Фядось грымнуў сваім моцным голасам: “Прыйшлі грамніцы – скідай рукавіцы!” Бабуля Макрына запярэчыла, што не нап’ецца сёлета певень з лужыны вадзіцы, значыць і на Юр’е не наесца вол травіцы. Нехта з дзядзькоў падхапіў гутарку, маўляў, і добра, што няма адлігі, а то ўраджаю была б хвіга. Далей пачалі прыгадваць іншыя прыкметы, аздабляючы іх жартамі пра тое, што на грамніцы зіма з летам сустракаецца. Нехта пажартаваў, што, каб прагнаць са двара зіму, трэба выпусціць на снег распранутае і разутае дзіця. Пакуль старэйшыя ўнукі спрачаліся, каму бегчы на вуліцу, я падалася за дзверы. Вельмі ж хацелася пабачыць сустрэчу зімы з летам. Схапіўшы пугу, што валялася ў сенцах, пабегла праз сад да плота і пачала сцёбаць па гурбе, якая снежнай коткай выцягнулася на пярэнчынах паркана. Пачуўшы мамін голас, я азірнулася, але мамы не ўбачыла, бо клікала яна мяне праз адчыненую фортку, а праз шыбу глядзелі і смяяліся ўсе насельнікі дзедавай хаты.”

Зімовыя карціны – мае першыя ўспаміны. Але ж былі і вясновыя, і летнія, і восеньскія. Жнівень з дзіцячых гадоў застаўся ў памяці як самы багаты летні месяц. Хоць і пазначаны ён Успенскім постам, але не абмяжоўваў ніякімі рамкамі ўжыванне ягад, садавіны, агародніны, мёду, арэхаў. А якія смачныя піражкі з трускалкамі, пончыкі з грыбамі, варэнне, вішнёвую бабку гатавалі напрыканцы лета нашы мамы і бабулі! Ізноў ўзнікае ў памяці дзядулеў голас, ажывае казка.

“А Макрына - у каралях чырвоных, у туфлях атласных, у сукенцы сіняй - ідзе да ракі. У правай руцэ ў яе вузельчык з жытнімі ды пшанічнымі каласкамі. Вось яна ля вады спыняецца. Развязвае вузел, кідае ў раку каласкі. Уваходзіць у ваду рачную Макрына. "Расступіся і сыдзіся вада, адступі, сухая бяда, ад поля, ад зямелькі ўзаранай, ад падворка, ад хлебнага кораня".

Бабуля Макрына слухае дзядуляў аповед, схіліўшы на бок галаву, усміхаючыся кончыкамі вуснаў і прыжмурыўшы свае блакітныя непадуладныя старасці вочы. Дзядуля Фядось для нас, унукаў, – сапраўдны Бай, ён столькі ўсяго ведае, а чаго ня ведае, тое дапрыдумвае. Бабуля не ўмее казкі расказваць, затое яна – геніяльны слухач. Не тое, што ўнукі, якія ўвесь час перабіваюць Бая, закідваючы пытаннямі, як на допыце. Перабіваюць адзін аднаго, не даючы дарасказаць, чаму бабулю назвалі Макрынай, хоць нарадзілася яна не 1 жніўня, пазначанага ў праваслаўным календары гэтым імем, а 28 жніўня, на Прачыстую, або па-іншаму Унебаўзяцце Маці Божай. Ізноў распачынае дзядуля тлумачыць:

- Хрысціяне святкуюць тры Спасы: Мядовы, Яблычны, Хлебны або Палатняны. З першага Мядовага, які яшчэ называюць Спасам на вадзе, пачынаецца Успенскі пост. І доўжыца ён ажно да Прачыстай, калі і нарадзілася ваша бабуля Макрына. У вялікае свята нарадзілася, па-нашаму на Спажу. Да Спажы заканчваецца жніво, дажынкі святкуюцца з новым ураджайным караваем. Людзі кажуць, што чалавек, народжаны на Прачыстую, усё жыццё пад аховай самой Дзевы Марыі знаходзіцца, аніякія беды яму нястрашныя.

Гэтым часам бабуля сумна ўздыхае і пераводзіць погляд за акно, дзе пад яблыняй поўна ападу ляжыць. Дзеці даўно ад’еліся свежых яблыкаў, а бабуля чакае яблычнага Спасу, прытрымліваючыся традыцыі: жанчыне, у якой дзеці паміралі, забаронена каштаваць яблыкі да Спасу.

- Дык вось чаму ты, дзядуля, Марыляй бабулю клічаш, а не Макрынай, - узрадавана заяўляе старэйшая ўнучка. – А чаму Мядовы Спас яшчэ вадзяным называюць? Таму што Макрына ў рэчцы купаецца?

- Таму што з гэтага дня Вялікі князь Уладзімір, прыняўшы хрысціянства, пачаў хрысціць жыхароў свайго княства Кіеўскага ў рацэ Днепр, усяляк распаўсюджваў новую веру. У Кіеве ён пабудаваў на месцы смерці першапакутнікаў Феадора і Іаана дзесяцінную царкву, асвечаную ў гонар Небаўзяцця Божай Маці.

- Дзядуля, - не суцішаецца з пытаннямі ўнучка, - а цябе назвалі ў гонар таго самага першапакутніка Феадора? А ў царквы як і ў бабулі адзін дзень нараджэння?….

Ах, колькі ж часу праляцела з той пары! Шмат чаго з памяці сцёрлася, шмат што набыло іншы сэнс пад прэсам савецкай прапаганды. Але ні настаўнікам гісторыі ў школе, ні выкладчыкам універсітэта не ўдалося пахіснуць маіх перакананняў, выспеўшых на галінках хрысціянскай веры, гісторыі і маралі.

Новае разуменне паняцця “Спас” неяк даў мой сын Жэнька, які нарадзіўся ў адзін дзень з бабуляй Макрынай, толькі амаль праз сто гадоў. Калі Жэня пачаў вывучаць англійскую мову, то скептычна ўспрыняў маё тлумачанне назвы свята ад слова «спаситель», гучна і пераканаўча прамовіўшы: “А мне здаецца, што “спас” ад англійскага “space” (“космас”). І ў сувязі з гэтым вельмі лагічная назва хрысціянскага свята “Шлях Марыі дадому”, якое вядома яшчэ з VI стагоддзя.

Можна было спрачацца, адстойваючы сваё, мясцовае, традыцыйнае. Але нельга процістаяць сусветнаму працэсу і не заўважаць, што свет змяніўся, нашы дзеці іншыя. Галоўнае, каб яны захавалі ў сабе чысціню душы і ўдзячнасць продкам, што збераглі веру і веды, нягледзячы на ўсе д’ябальскія правакацыі.

Сярод тых гераічных людзей, што з упартасцю абаранялі маю і не толькі маю казку ў пераходны перыяд майго жыцця, найперш настаўнік мовы і мой першы літаратурны крытык Іван Антонавіч Кучынскі. Ён пазнаёміў мяне з Генадзем Аляксандравічам Каханоўскім – рупліўцам старасветчыны, доктарам гістарычных навук, краязнаўцам. З яго лёгкай рукі мае першыя вершы, што час ад часу з’яўляліся на літаратурных старонках маладзечанскай “раёнкі” былі надрукаваны ў часопісе “Маладосць”. Менавіта Генадзь Аляксандравіч паспрыяў таму, каб мой пераход ад казачнага дзяцінства ў дарослы свет з чужой мовай і незнаёмым мне менталітэтам не моцна раніў душу абразлівымі словамі наконт майго няправільнага вымаўлення і наогул разумення палітыкі партыі…

Чарговай зімовай казкай стаў семінар маладых пісьменнікаў у Каралішчавічах. Галоўная выснова: нас вельмі шмат! Шмат тых, хто захоўвае роднае слова, родную мову. Днём майстар-класы праводзілі слынныя пісьменнікі, рэдактары часопісаў і газет. А вечарамі ў пакоўчыку, куды пасялілі нас з Людмілай Паўлікавай, збіраліся маладыя пачаткоўцы. Менавіта падчас гэтых імправізаваных сустрэч раскрывалі свае творчыя планы Віктар Шніп, Уладзімір Арлоў, Ала Канапелька, Вадзім Спрынчан, Алесь Наварыч, Сяргей Украінка, Сяргей Вераціла і іншыя.

Свежае паветра на поўныя грудзі я ўдыхала ў такія складаныя васьмідзесятыя. Яны давалі надзею. Толькі зрэдзь часу натхненне дарыла вершы. Днявала і начавала на пасадзе рэдактара новай незалежнай газеты “Наш дзень”. Але па нейкіх не зразумелых мне законах усё менш заставалася аднадумцаў, паціху кожны з іх казаў “прабач, у мяне сям’я” і знікаў. З галавой акунулася ў рэаліі часу і мая казка адпомсціла, перарабіўшыся ў пачварны фільм жахаў. Цнатлівыя гаёўкі, пакінуўшы наседжаныя лясы і вульгарна размаляваўшы твары, запаланілі “стомятроўкі”. Цмокі і пярэвяратні навыперадкі імкнуліся да ўлады. Тады я зразумела, што гісторыя распяцця Хрыста – абагульнены сімвал кожнага чалавечага жыцця, бо ў кожнага з нас свой крыж, свае апосталы, свой Іўда і свой Понцій Пілат. Ах, як дрыжэлі рукі майго Пілата, калі я з гордым выглядам пакідала яго кабінет, высказаўшы ўсё, што думаю пра іх гульні, да якіх мне раілі далучыцца. Я не хацела гуляцца, я проста жыла па тых правілах, якія засвоены былі з дзяцінства.

Чаго варты ўсе нашы дасягненні, калі няма да каго прытуліцца, няма з кім падзяліцца сваімі радасцямі і нягодамі, а ў шэрагу будняў акрамя працоўных і творчых перамог няма таго, што называюць сямейным дабрабытам. Пад дабрабытам я маю на ўвазе не столькі дастатак у матэрыяльным плане, як душэўны камфорт у акружэнні родных людзей.

Мая сям’я і ёсць тыя людзі, якія мяне натхняюць і якія, па-сутнасці, з’яўляюцца для мяне галоўнай жыццёвай матывацыяй. Пасля першага няўдалага шлюбу я засталася з двума сынамі на руках. Без работы, без кватэры, без надзеі і любові. Было толькі пачуццё глыбокага расчаравання, якое агіднай дрыгвой засмактвала ў бездань глыбокай дэпрэсіі. Некаторыя жанчыны ў такім стане ратуюцца рукадзеллем. Мне гэта не дапамагала, хоць увесь час даводзілася нешта вязаць, шыць і перашываць для дзетак, каб не выглядалі грош за іншых. Ратавалі вершы. Дакладней, – паэзія. Неяк пазней у адказ на маю ўдзячнасць, якую я выказала наступным тэкстам: “Вы мяне ўратавалі”, Ніл Сымонавіч Гілевіч з добразычлівай усмешкай адказаў: “Цябе паэзія і творчасць уратавалі. Ніколі не забывай пра гэта.”

Я і не забывала. Нараджаліся вершы, укладаліся ў кнігі. Першую “Яны не ведалі мяне” выдаў маладзечанскі руплівы ахоўнік і папулярызатар літаратурнай і культурнай спадчыны нашага краю Міхась Казлоўскі. З ім мы пазнаёміліся напачатку 80-х на пасяджэнні літаратурнага аб’яднання “Купалінка” пры маладзечанскай раённай газеце. Дарэчы, гэта суполка творчых людзей дала пуцёўку ў літаратуру такім вядомым сёння пісьменнікам як Таццяна Сапач, Кастусь Цыбульскі, Тамара Бунта, Марат Баскін. Другая кніжка вершаў “Бывай, Альба Рутэнія” выйшла, дзякуючы апецы маёй мілай Дануты Бічэль-Загнетавай. Яна першая пераканала мяне, што я паэт, і гэта вялікая адказнасць і цяжкі крыж, а не падарунак лёсу. Выхаду трэцяй кнігі “Рэфлексіі” паспрыяла хвароба: пісала і ўкладала яе цягам чатырох месяцаў, калі была на бальнічным. А выданню “Рэфлексій” пасадзейнічала Людміла Кебіч – старшыня Гродзенскага аддзялення Саюза пісьменнікаў Беларусі. За гэту кнігу я атрымала званне лаўрэата рэспубліканскага літаратурганага конкурсу. Людміла Антонаўна параіла мне падаваць рукапіс выбраных вершаў на абласны конкурс імя Цёткі і неўзабаве мой рукапіс перамог і атрымаў фінансы на апублікаванне чацьвёртай кнігі “Не пускайце ў сэрца адзіноту”.

А цяпер крыху асабістага. Са сваім другім мужам мы ўжо размянялі трэці дзясятак гадоў сумеснага жыцця. У гэтым шлюбе ў мяне нарадзіліся яшчэ два сыны. Ці лёгка гадаваць чацвярых дзяцей, працуючы журналістам у “раёнцы”, ведае толькі той, хто на гэтай пасадзе працаваў. Для астатніх скажу адно: вышываць крыжыкам і маляваць акварэлі часу не хапала. Затое шыць, рыхтаваць ежу, рабіць уколы, быць аніматарам сямейных святаў, разумна распараджацца сямейным бюджэтам – усё гэта павінна ўмець мнагадзетная мама. А мне яшчэ хапала часу на вершы, якія ўвабралі ў сябе ўсе станоўчыя і адмоўныя эмоцыі, перажыванні, надзеі на ўдзячнасць ці расчараванні ад страчаных ілюзій. Яшчэ хапала і хапае часу на дачныя клопаты. Спачатку агарод і сад былі нашай падмогай, а калі старэйшыя сыны пайшлі на свой хлеб, лецішча - наш чароўны Эдэм, дзе душа адпачывае, розум натхёна фантазіруе над чарговай дызайнерскай кампазіцыяй, а рукі маюць прыемны занятак.

Як мы выхоўвалі з мужам нашых дзяцей? Уласным прыкладам і працай на дачы. Усе сыны вучыліся добра, наведвалі і музычную школу. Любімы інструмент, як і ў мяне, – гітара. Старэйшы Антон працуе журналістам. Ягор – магістр гісторыі. Яўген – рэферэнт-перакладчык. Малодшы Арсень – закончыў тэхнічны ліцэй. У сям’і Ягора і Таццяны гадуецца мая першая ўнучачка Алеська.

На мой выбар прафесіі некалі найбольш падзейнічала жаданне вандраваць. У маладосці з заплечнікам за спінай падарожнічала па Беларусі, Літве, Украіне, па гарах Крыма, Карпат, Каўказа, Цянь-Шаня. Цяпер паступова ператвараюся ў “матрасніка” – так прыхільнікі актыўнага турызму называюць курортнікаў. І тым не менш, пакуль ногі паслухмяныя, накіроўваю іх час ад часу па сцежках не самых камфортных, на якіх можна напаткаць дзівосы і прыгажосць, а значыць, і повад для натхнення, для новых твораў, для новых казак.