Род і народ

Бабуліна навука

“З тварам да вянца, з розумам да канца”

(народная прымаўка).

Традыцыі не ўзнікаюць на пустым месцы. У кожнай з іх свае карані, свой, калі так можна выказацца, гістарычны шлях. А што да сямейных традыцый, то яны абумоўлены канфесійнай, нацыянальнай, сацыяльнай прыналежнасцю носьбітаў. Пары, якія пабраліся шлюбам, не звяртаючы ўвагу на свае адметнасці, усё ж шукаюць прыкметы аднолькавасці, бо на супярэчнасцях пабудаваць грунтоўны падмурак сямейных стасункаў нельга. Можна толькі на ідэнтычнасці маральных прынцыпаў і культурна-гістарычнага вопыту папярэдніх пакаленняў. Відаць, мелі рацыю нашы прашчуры, якія не ўхвалялі рызыкоўны выбар і асцерагаліся жаніць сына ці выдаваць замуж дачку за іншаверцаў, чужаземцаў, выхадцаў з рызыкоўных сацыяльных слаёў. Як казала мая бабуля, які род, такі і плод. А калі пра род нічога невядома, ці вядома мала, то і небяспека большая для такога шлюбу.

Наогул, трэба прызнаць, што ў даўнішнія часы да шлюбу стаўленне было куды больш адказным і сур’ёзным. Можна колькі заўгодна іранізаваць над забабонамі ці абмежаваннямі, толькі слушнасць многіх была даказана часам і жыццёвым вопытам. Але цяпер пра іншае.

Вяселле – напэўна, самае прыгожае, адметнае, багатае на народныя традыцыі сямейнае свята, у якім спалучаліся вельмі гарманічна песенны, музычны, тэатральны жанры і дэкаратыўна-прыкладное мастацтва: пякарская пластыка, вышыванкі, тканыя абрусы. У даўнішнія часы вяселлі на Беларусі ладзіліся найчасцей увосень, калі былі завершаны ўсе земляробчыя справы. Але ёсць і асаблівы зімовы перыяд, калі можна было брацца шлюбам. Закончыліся Каляды і пачаўся так званы зімовы мясаед. Аж да масленічнага тыдня можна спраўляць мясаедныя вяселлі. Вядомы даследчык народных традыцый Янка Крук лічыць самым спрыяльным для вяселляў гэты адрэзак часу, а ісці сватацца раіць у чацвер.

Сватаўство – гэта ўзважаны і асэнсаваны крок, перш за ўсё з боку бацькоў жаніха. Яно заўжды было ахінута інтрыгай, непрадказальнасцю, магчыма, нават непрыемнай адмовай з боку бацькоў нявесты або яе самой. Таму з вялікай адказнасцю ставіліся да выбару часу і тых людзей, якія бралі ў ім удзел.

Сваты звычайна аб мэце прыходу гаварылі вобразна, прадстаўляючыся то купцамі, то паляўнічымі, то яшчэ кім-небудзь, хто выпадкова заблукаў і прыйшоў у дом нявесты.

Пасля заручынаў нявеста павінна была быць выключна ветлівай да сустрэчных, каб яе хто не ўрок ці не пашкодзіў, не зрабіў чаго дрэннага. Забаранялася заручанай хадзіць на вячоркі, пасядзелкі. У дзень вяселля госці жаніха і нявесты збіраліся асобна. Шаферкі апраналі маладую ў вясельны строй. Затым ехалі ў храм, дзе ладзіўся абрад вянчання. Што да самога вяселля, то ў кожнай мясцовасці былі свае звычаі і адметнасці. Вось як апісвае іх Дзяменцій Плаўскі, аўтар гісторыка-этнаграфічнага нарыса “Мястэчка Крэва”: “У час вянчання госці пільна сачылі за свечкамі ў храме, калі адна з іх гасла, гэта лічылася дрэннай прыкметай. Пасля вянчання госці ехалі ў дом бацькоў маладой. За сталом маладым давалася толькі адна лыжка, і яны карысталіся ёй па чарзе. Вяселле доўжылася два-тры дні. Пасля гэтага, забраўшы пасаг, госці з маладымі ехалі з песнямі і жартамі ў дом да бацькоў жаніха. Прынята было ехаць, а не ісці, нават калі дом блізка. Ля ўваходу ў дом шафер падаваў маладой лапату, якой гаспадыні даставалі з печы хлеб, памяло, іншыя прылады сялянскай хатняй гаспадаркі. Пры гэтым маладая павінна была накрыць кожную рэч кавалкам палатна ці хусткай.”

Існаваў у старажытным Крэве звычай саджаць перад шлюбам маладую на перавернутую дзяжу. Дзяўчына добрых паводзінаў смела сядала, пасля чаго яе віншавалі і ўскладалі вянок на галаву. Калі ж за нявестай меліся інтымныя грахі, яна не асмельвалася гэтага рабіць. Гэта быў першы “сігнал” жаніху, пасля якога вяселле магло парушыцца наогул. А калі ўсё ж такая дзяўчына ішла замуж, то на вяселлі ёй давалі вышчарбленую лыжку, а за сталом на куце клалі парваны хамут.

У многіх вёсках да дня вяселля вывешвалі тканыя, вышываныя рэчы. З аднаго боку гэта сведчыла аб умельстве нявесты, а з другога – уносіла мажорны акорд ва ўбранства сціплага вясковага інтэр’еру. У многіх мясцовасцях вясельны каравай аздаблялі галінкамі пладовага дрэва, упрыгожанымі штучнымі кветачкамі. Яны сімвалізавалі цень будучага родавага дрэва новай сям’і.

У момант пераходу вясны ў лета, паміж Троіцай і Пятроўскім пастом, ёсць яшчэ адзін невялічкі перыяд, які зваўся “Траецкія вяселлі”. Пра гэтыя вяселлі на Беларусі казалі так: “Як беднаму жаніцца, дык і ночка кароткая”. Гэта найчасцей былі вымушаныя вяселлі, падчас якіх не засылалі сватоў, сур’ёзна не рыхтаваліся да падзеі.

І сёння захавалася вясельная традыцыя пераапранання ў цыганоў. Вяселле заканчваецца тым, што гурт людзей сталага ўзросту пераапранаецца і пачынае весяліць усю вёску, абвяшчаць усім, што стварылася новая сям’я, што будуць нараджацца новыя дзеткі, што род працягнецца. Вяселле выходзіла за рамкі дзвюх сем’яў, і яго святкавала ўся абшчына.

Пра беларускі нацыянальны характар найлепш сведчыць фальклор. У народных спевах, што гучалі падчас вяселляў, захаваліся ўзоры сардэчнай чысціні, вернасці, адданасці абранніку ці абранніцы:

Скарай мяне, Божа, у вялікай дарозе,

Калі я замыслю аб іной нябозе.

Ты ў мяне, дзяўчына, ты адна,

Як на небе ясная зара

Перад Богам прысягаю,

Як любіў, так і кахаю.

Ала КЛЕМЯНОК.