Род і народ

Каляды

На першы дзень святых калядак

Такі ўжо быў стары парадак -

Збіралі сена са стала,

Кармілі ім каня, вала

І ўсіх жывёлін, хоць па жмені,

А на стале, у драбнюткім сене

Здавён-даўна вялося й гэта -

Уважна зернетак шукалі

І па тых зернетках гадалі,

Які зародзіць хлеб налета.

Якуб КОЛАС «Новая зямля».

Самае значнае хрысціянскае свята, прымеркаванае да дня нараджэння Ісуса Хрыста, называецца ў беларусаў, як католікаў, так і праваслаўных, Каляды. Calenda (календа) - назва першага дня кожнага месяца ў рымлян. У перакладзе з лацінскай мовы гэта слова яшчэ азначае “пачатак”. Сапраўды, з нараджэннем Хрыста пачалася новая эра чалавецтва. Ды і ў выдадзеным у Маскве яшчэ ў 1953 годзе «Русско-белорусском словаре» слова «рождество» перакладаецца не інакш як «каляды», таму няма падстаў сумнявацца ў правільнасці назвы па-беларуску гэтага свята.

Перад Калядамі абавязкова ўсё вымывалі: бялізну, сцены, столь, падлогу. Вялікую ўвагу надавалі аздабленню абразоў. Па сведчанні краязнаўцы Марыі Жабінскай, у стварэнні святочнага інтэр’еру сялянскіх хат склаліся пэўныя мясцовыя традыцыі. Так, у Браслаўскім і Шаркаўшчынскім раёнах захаваўся да нашых дней звычай наклейваць выцінанкі ў прасценак паміж вокнамі. Па занатаваных успамінах смаргонскіх старажылаў, дзяцінства якіх прыпала на канец ХІХ стагоддзя, перад Калядамі ёлкі не ставілі, а прыносілі ў хату яловыя лапкі, падсоўвалі іх пад бэлькі столі, упрыгожваючы іх папяровымі цацкамі, маленькімі яблычкамі, пернікамі. Лапкамі таксама ўпрыгожвалі абразы, высцілалі падлогу. Падрыхтоўкай да святаў былі заняты ўсе сямейныя: і малыя, і старыя.

Каляды, бадай, самае вясёлае свята. Гэта час адпачынку, гульняў, паходаў на госці. У гэты час зімовага сонцастаяння усё прасякнута радасным чаканнем перамен. Асаблівая ўвага надавалася абрадаваму сталу. Ён павінен быць багатым, каб новы год прынёс добры ўраджай і здароўе ўсім членам сям’і.

А якія ж калядкі без містэрый? Калядаванне на Беларусі праходзіла з вечара другога дня. Як толькі надыдзе вечар, калядоўшчыкі, сабраўшыся невялікімі групамі, ад трох да пяці чалавек, пераапрануўшыся ў строі татэмных жывёл, іншых персанажаў, адпраўляліся хадзіць па вёсцы з віншаваннямі. Падышоўшы да хаты, старшы стукаў у ваконную шыбу і пытаў у гаспадара дазволу павіншаваць са святам. Калі дазвол атрыманы, тады спявалі. Стоячы на двары пад вокнамі ці па запрашэнні гаспадара, зайшоўшы ў хату, калядоўшчыкі выконвалі свае велічальна-віншавальныя песні. У велічальнай песні кожны, да каго яна была звернута, атрымліваў хвалебную характарыстыку. Гаспадара дома праслаўлялі за яго ўменні весці гаспадарку, за багацці двара. Услаўленне гаспадыні адбывалася праз спрытнасць у рабоце і руплівасць. Калі гаспадарская дачка была дзяўчынай на выданні, ушаноўвалі яе прыгажосць і працавітасць. Гаспадарскі сын, які быў яшчэ нежанаты, праслаўляўся ў адвазе і спрытнасці. У віншаваннях выказваліся добрыя пажаданні: гаспадарам дома павялічыць свае багацці ў новым годзе – каб зямля ўрадзіла, а жывёла дала вялікі прыплод, каб добра раіліся пчолы і г. д. Пажаданні калядоўшчыкаў завяршаліся просьбай, каб іх адарылі. Гаспадары давалі пірагі, сала, каўбасу, розныя прысмакі.

Ала КЛЕМЯНОК.

alaklemianok@bk.ru