3. ЭВАКУАЦЫЯ

Два дні, што правялі мы ў канцы мая ў Хойніках -- увесь час не пакідала адчуванне, што гэта нейкі чужы, не наш горад – былі прысвечаны зборам у дарогу, у эвакуацыю. Гэтае страшнае слова ваенных часоў трывала тады ўвайшло ў наш лексікон і ўжо нікому не рэзала слых. Увогуле, вайсковая лексіка, ваенная вопратка, баявая тэхніка ў тыя дні былі больш прывычнымі, чым гарамадзянская – і міжволі думалася: як хутка чалавек да ўсяго прыстасоўваецца, нават да бяды...

Я ў гэтыя дні была занята вырашэннем адной галоўнай для мяне праблемы: як ехаць у гэтую эвакуацыю – адной, з двума малымі дзецьмі на руках. Ды яшчэ ж і рэчы трэба ўзяць, для малых іх патрэбна шмат, і ўсе самыя неабходныя, а на які тэрмін нас эвакуіруюць, ніхто не мог сказаць нават прыблізна. Як размеркаваць свае дзве рукі, каб несці малую дачушку, якая толькі-толькі пачала рабіць першыя крокі, узяць за ручку двухгадовага сына і рэчы неяк цягнуць? Пра чыю-небудзь дапамогу не было чаго і марыць – муж-будаўнік дзень і ноч прападаў на рабоце і, як і заўсёды, разлічваць можна было толькі на сябе. Урэшце сяк-так размеркаваліся: Алёнку я трымала на адной руцэ, у другой несла сумку, большую за яе – затое ў яе ўлезлі ўсе нашы рэчы. А сын плёўся ззаду, трымаючыся за падол спадніцы, за што і атрымаў ад дзяцей мянушку “Косцік – мамін хвосцік”.

На зборным пункце, куды нам сказалі прыйсці раніцай, высветлілася, што такіх, як мы, “бежанцаў-дзезерціраў”, у горадзе нямала: школьны двор быў забіты заклапочанымі ад’язджаючымі, сумнымі праводзячымі, дзецьмі самага рознага ўзросту, чамаданамі, сумкамі, каляскамі – ну сапраўдны цыганскі табар! Найбольш уражвалі дзеці – яны за гэты месяц трывогі неяк пасур’ёзнелі, пасталелі, нібы адчувалі подых бяды. Толькі немаўляты нічога не разумелі і, як заўсёды, гучным крыкам паведамлялі, што ім хочацца есці ці час змяніць пялёнкі. Астатнія, як і дарослыя, знаходзіліся пад гнётам ценю Чарнобыля. І нават такія малыя, як мае, не сваволілі, не капрызілі і разумелі слова”трэба”. Калі я пакідала іх адных каля сумак і загадвала нікуды не адыходзіцца, а сама бегла некуды запісвацца ці адзначацца – а гэта патрэбна было рабіць бясконца, то яны ціхенька стаялі і цярпліва чакалі, пакуль вернецца мама, не адыходзячы ні на крок. У той момант такая іх самастойнасць радавала, але потым ад гэткай іх заўчаснай “даросласці” хацелася плакаць.... І потым ад многіх людзей у “чыстых” зонах даводзілася чуць, што нашы чарнобыльскія дзеці падобны сваімі паводзінамі, недзіцячай сур’ёзнасцю на маленькіх старых...

Урэшце, пасля некалькіх рэгістрацый і перарэгістрацый, падалі аўтобусы. Іх было шмат, і калі калона рушыла з месца, відовішча атрымалася ўнушальнае: легкавікі з суправаджаючымі адказнымі асобамі і ДАІ, УАЗікі “хуткай дапамогі”, дзесяткі аўтобусаў... Пажылыя жанчыны, што стаялі ўзбоч дарогі, самотна глядзелі ўслед, махалі рукамі, плакалі – па нас ці па сваіх дзецях і ўнуках, што недзе гэтак жа воляй лёсу бадзяліся па свеце, ратуючыся ад нікому да таго часу невядомай радыяцыі...

Нас прывезлі на невялікую станцыю Касцюкоўка, што пад Гомелем. Гадзіны праз дзве чакання – спякота, няма дзе ні прысесці, ні перапрануць дзіця, не кажучы ўжо пра нейкае там харчаванне – падалі спецыяльны цягнік. Яшчэ гадзіны праз паўтары, ужо надвячоркам, ён урэшце адправіўся. Куды нас вязуць, ніхто не ведаў – толькі прайшла чутка, што некуды на Віцебшчыну. Да месца прызначэння ехалі амаль паўтара сутак. За дарогу ўсе – і дарослыя, і дзеці – стаміліся неверагодна. Горш за ўсё было тое, што ў нясцерпнай духаце вагона вельмі хутка сапсаваліся ўсе прадукты, што мы бралі з дому, скончылася і вада. Дзеці плакалі, прасілі есці і піць. Цяжэй за ўсіх было “груднічкам”, якія знаходзіліся на штучным ускармліванні – тыя сумесі, малако, кампоты, што бралі з сабой іх бедныя мацяркі, пракіслі яшчэ ў Касцюкоўцы, а даць ім у рукі звычайны кавалак хлеба, як мы, яны не маглі. Таму паілі сваіх галодных дзетак простай вадой – цёплай, не вельмі чыстай, нясмачнай, якая танюсенькім струменьчыкам цякла з крана ў вагоне. І малілі Бога, каб гэтае пакутлівае падарожжа хутчэй скончылася.

Калі, нарэшце, аб’явілі, што мы прыехалі, уздых аблягчэння быў усеагульным. Цягнік, мінуўшы Віцебск, спыніўся на невялікай станцыі Лётцы. Там нас ужо чакалі аўтобусы, хоць да санаторыя з аднайменнай назвай, дзе нас павінны былі размясціць, было не больш кіламетра. Тут, на пероне станцыі, мы упершыню за ўсю дарогу адчулі шчыры, непадробны, не дзеля справаздачы, клопат, сапраўдную ўвагу і спачуванне – і гэта кранала да слёз. Нас сустракаў увесь абслугоўваючы персанал санаторыя – ад урачоў да санітарак, нам дапамагалі несці рэчы, дзяцей. У самім санаторыі зноў жа дапамаглі дабрацца да карпусоў, размясцілі па нумарах – кожнай сям’і асобны, накармілі смачным гарачым абедам, усіх наведаў урач, пацікавіўся самаадчуваннем, хворых – а за час дарогі многія падхапілі розныя кішэчныя інфекцыі – шпіталізавалі. І толькі потым персанал заняўся тым, з чаго звычайна пачынаецца засяленне ў любы санаторый – афармленнем дакументаў, ды і тое рабілася для нашай зручнасці прама ў нумарах. Дарэчы, і потым, на працягу трох месяцаў, калі санаторый “Лётцы” быў, па сутнасці, нашым домам, мы адчувалі такую ж увагу, хоць такія клопатныя пацыенты, як мы, з ватагай дзяцей самага рознага ўзросту, наўрад ці дастаўлялі многа радасці.

Санаторый “Лётцы” зназодзіцца непадалёк ад Віцебска, у прыгожым сасновым бары, на беразе маляўнічага возера. Мясціны рэдкай прыгажосці, і адпачываць там, мусіць, адна асалода. Нам таксама жылося нядрэнна: ўтульна размясціліся ў зручных нумарах са ўсімі выгодамі, нас сытна і смачна кармілі, хто меў патрэбу і магчымасць – прымаў лячэнне. Але адпачынку не было -- перш за ўсё таму, што не было душэўнага спакою. Сэрца грызла, як іржа жалеза, безупынная трывога. За бацькоў, якіх выселілі ў Рагачоўскі раён, дзе яны, пакуль будавалі для іх дамы, жылі кватарантамі ў чужых людзей. За дзяцей, якія сумавалі па татку, і ў тыя рэдкія хвіліны, калі ён, раз у месяц вырваўшыся на дзянёк, прыязджаў да нас, не злазілі з рук. А больш за ўсё – за нашу будучыню. Было ўжо зразумела, што радыяцыя – гэта надоўга, магчыма, назаўсёды. Што буде з намі? Ці зможам мы калі-небудзь вярнуцца дамоў? І як будзем жыць, калі дазволяць вярнуцца? А што рабіць у тым выпадку, калі дарогі назад не будзе? Гэтя пытанні не давалі спакою, і адказу на іх не было.

Бестурботнае, камфортнае санаторнае жыццё за тры месяцы абрыдла, як турма. Часта касілі газоны, і калі водар падвяленай травы запаўняў усю прастору – і душу, марылася, як пра самае запаветнае: цяпер бы да бацькоў, у вёску, на пакос – каб ламіла спіну ад стомы і не чуваць было рук. Ад думкі, што родная вёска цяпер за калючым дротам, пакінутая ўсімі, і ніхто не косіць на паплавах духмянага разнатраўя, рабіліся вусцішна... Смаката ў сталоўцы ўжо не лезла ў рот, і хацелася звычайнай маладой бульбы з кропам ці румянага драніка – іх, дарэчы, купіўшы ў складчыну электраплітку і з’ездзіўшы ў Віцебск на рынак за ўсім неабходным, мы прылаўчыліся варыць і пячы прама ў нумарах, рызыкуючы нарвацца на справядлівы гнеў начальства.

Калі ў апошніх чыслах жніўня паведамілі, што мы вяртаемся дамоў, у Хойнікі, цяжка сказаць, якое адчуванне было мацнейшым: страх перад тым, што нас там чакае ці радасць, што мы нарэшце зноў будзем жыць у сваёй хаце, усёй сям’ёй. Хутчэй апошняе, бо шчыра верылася: калі дзяцей вяртаюць, значыць, небяспекі для іх здароўя няма. І ўсё, ці амаль усё – бо цяпло ў бацькоўскую хату ў Уласах ужо не вярнуць ніколі -- будзе як раней, “да вайны”...